Glossary (Bảng thuật ngữ)

Bảng thuật ngữ để tra nhanh trong lớp. Nhóm theo 3 ngôn ngữ: Việt — Nguyên gốc — Ý nghĩa trong Systems Thinking.

Tiếng Việt	Nguyên gốc / Anh / Hán-Việt	Ý nghĩa trong ngữ cảnh ST
Tư duy hệ thống	Systems Thinking	Cách nhìn đối tượng như mạng lưới quan hệ, không phải tổng các bộ phận
Tư duy hệ thống phê phán	Critical Systems Thinking (CST)	Làn sóng 3 của ST, nhấn mạnh ranh giới, quyền lực, pluralism
Phương pháp luận hệ thống Phật giáo	Buddhist Systems Methodology (BSM)	Phương pháp của Shen & Midgley kết hợp CST với Phật học Đại thừa
Duyên khởi	Pratītyasamutpāda / 緣起 / Dependent Origination	Nguyên lý: mọi hiện tượng phát sinh từ các duyên, không có thực thể độc lập
Vô ngã	Anātman / 無我 / Non-self	Không có cái tôi thường hằng, độc lập, cố định
Vô thường	Anitya / 無常 / Impermanence	Mọi sự đều thay đổi, không có trạng thái ổn định vĩnh viễn
Khổ	Duḥkha / 苦 / Suffering	Sự bất như ý, là đặc trưng nền của kinh nghiệm chưa giác ngộ
Trung đạo	Madhyamā-pratipad / 中道 / Middle Way	Con đường giữa, tránh cực đoan, tùy duyên
Chánh niệm	Sati / 念 / Mindfulness	Năng lực quan sát tỉnh thức mà không phản ứng ngay
Từ bi	Karuṇā / 慈悲 / Compassion	Hành động xuất phát từ thấu hiểu khổ đau của người khác
Tương tức	Interbeing / 相即	Cái này có vì cái kia có — biểu đạt dễ tiếp cận của duyên khởi
Bát chánh đạo	Eightfold Noble Path / 八正道	8 yếu tố tu tập; trong BSM dùng làm 8/12 câu hỏi Boundary Critique
Nhân-Duyên-Quả	Cause-Condition-Effect	Khác với nhân-quả tuyến tính: cùng nhân + duyên khác → quả khác
Văn hóa tránh vấn đề	Problem-Avoiding Culture	Văn hóa Á Đông tránh chỉ ra “vấn đề” vì sợ quy lỗi/mất hòa khí; là lý do BSM ra đời
Phật giáo nhân gian	Humanistic Buddhism / 人間佛教	Trường phái đưa Phật pháp vào đời sống xã hội; bối cảnh của Nanhua & Fo Guang Shan
BLIA	Buddha’s Light International Association / 佛光山國際佛光會	Tổ chức phi chính phủ Phật giáo Đài Loan, case gốc của BSM
Tâm khởi thủy	Shoshin / 初心 / Beginner’s Mind	Tâm thế “chưa biết”, sẵn sàng học lại từ đầu
Giác ngộ	Bodhi / 菩提 / Enlightenment	Phá vỡ ảo tưởng về bản ngã và thấy thực tại như nó là
Ranh giới	Boundary	Giới hạn mà nhà phân tích vẽ ra để định nghĩa “hệ thống là gì”
Phê phán ranh giới	Boundary Critique	Thực hành đặt câu hỏi “ranh giới ai vẽ, ai được bao gồm, ai bị loại”
Can thiệp hệ thống	Systemic Intervention	Phương pháp luận của Midgley về can thiệp có trách nhiệm đạo đức
Phương pháp luận hệ thống mềm	Soft Systems Methodology (SSM)	Phương pháp của Checkland, tập trung xây đồng thuận về vấn đề
Động lực học hệ thống	System Dynamics (SD)	Phương pháp Forrester dùng vòng phản hồi, stock–flow
Mô hình tổ chức sống	Viable System Model (VSM)	Phương pháp Stafford Beer về tổ chức như hệ thống có năng lực tự tồn
Vòng phản hồi cân bằng	Balancing loop (B)	Vòng kéo hệ thống về trạng thái ổn định
Vòng phản hồi tăng cường	Reinforcing loop (R)	Vòng khuếch đại thay đổi theo một hướng
Điểm đòn bẩy	Leverage point	Điểm can thiệp nhỏ tạo thay đổi lớn trong hệ thống
Nguyên mẫu hệ thống	System archetype	Các mẫu hành vi lặp lại trong tổ chức (Senge)
Wicked problem	Wicked problem (Rittel)	Vấn đề không có định nghĩa rõ, không có giải pháp duy nhất
Chuyển đổi hệ hình	Paradigm shift	Thay đổi căn bản hệ tư tưởng nền tảng

---